Διαταραχές προσωπικότητας

Πολλά από αυτά τα μοτίβα γεννήθηκαν ως τρόποι προσαρμογής. Ένα παιδί που δεν ένιωσε ασφάλεια μπορεί αργότερα να δυσκολεύεται να εμπιστευθεί. Κάποιος που βίωσε απόρριψη μπορεί να αποφεύγει την εγγύτητα ή να αναζητά διαρκώς επιβεβαίωση. Άλλος μπορεί να έμαθε να υπερέχει, να ελέγχει, να γοητεύει ή να αποστασιοποιείται, προκειμένου να μη νιώσει ευάλωτος.

Αυτό που κάποτε βοήθησε το άτομο να αντέξει, μπορεί στην ενήλικη ζωή να μετατραπεί σε φυλακή: σε μια αδυναμία να σχετιστεί αληθινά, να αναγνωρίσει τις ανάγκες του, να διαχειριστεί τη ματαίωση ή να δει τη δική του συμμετοχή στις δυσκολίες που επαναλαμβάνονται.

Οι διαταραχές προσωπικότητας δεν ταυτίζονται με την ψύχωση ούτε σημαίνουν ότι ο άνθρωπος «είναι χαλασμένος». Αφορούν κυρίως επίμονους και δυσπροσαρμοστικούς τρόπους με τους οποίους οργανώνεται η εικόνα του εαυτού, η σχέση με τους άλλους και η διαχείριση των συναισθημάτων.

Η εποχή της εικόνας και της προβολής

Ο σύγχρονος πολιτισμός δεν δημιουργεί μόνος του τις διαταραχές προσωπικότητας. Μπορεί όμως να ενισχύει ορισμένες τάσεις: την υπερβολική εστίαση στην εικόνα, τη διαρκή σύγκριση, την ανάγκη για αναγνώριση, την αυτοπροβολή και την αναζήτηση επιβεβαίωσης μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα ή την επαγγελματική επιτυχία.

Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά —η ανάγκη να ξεχωρίζει κανείς, να θαυμάζεται ή να διατηρεί μια εξιδανικευμένη εικόνα— μπορεί να επιβραβεύονται κοινωνικά. Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει με υστεριονικά στοιχεία, όταν η αξία του ανθρώπου μοιάζει να συνδέεται υπερβολικά με το φαίνεσθαι, τη γοητεία ή τη συνεχή προσέλκυση της προσοχής.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επιτυχημένος, εξωστρεφής ή φιλόδοξος άνθρωπος έχει διαταραχή προσωπικότητας. Η διαφορά βρίσκεται στην ακαμψία, στο ψυχικό κόστος, στη δυσκολία για αμοιβαιότητα και στην αδυναμία να διατηρηθούν ουσιαστικές σχέσεις χωρίς έλεγχο, εξιδανίκευση, υποτίμηση ή φόβο εγκατάλειψης.

Οι βασικές μορφές

Στο κλασικό διαγνωστικό μοντέλο του DSM περιγράφονται δέκα διαταραχές προσωπικότητας, οι οποίες συχνά οργανώνονται σε τρεις ομάδες:

• Η ομάδα Α περιλαμβάνει παρανοειδή, σχιζοειδή και σχιζότυπη προσωπικότητα, με στοιχεία καχυποψίας, αποστασιοποίησης ή ιδιόρρυθμης εμπειρίας.
• Η ομάδα Β περιλαμβάνει αντικοινωνική, οριακή, υστεριονική και ναρκισσιστική προσωπικότητα, με έντονη συναισθηματικότητα, παρορμητικότητα, δυσκολίες στις σχέσεις ή ανάγκη αναγνώρισης.
• Η ομάδα Γ περιλαμβάνει αποφευκτική, εξαρτητική και ιδεοψυχαναγκαστική προσωπικότητα, με άγχος, φόβο απόρριψης, εξάρτηση ή υπερβολική ανάγκη ελέγχου και τελειότητας.

Στη σύγχρονη ψυχιατρική δίνεται όλο και μεγαλύτερη έμφαση όχι μόνο στην κατηγορία της διάγνωσης, αλλά και στον βαθμό δυσκολίας στη λειτουργία του εαυτού και των σχέσεων: στην ταυτότητα, την αυτοεκτίμηση, την ενσυναίσθηση, την οικειότητα και την ικανότητα αυτορρύθμισης.

Η σχέση με το τραυματικό υλικό

Το τραύμα, ιδιαίτερα όταν είναι πρώιμο, επαναλαμβανόμενο ή συνδέεται με παραμέληση, απόρριψη, κακοποίηση ή αστάθεια στις σημαντικές σχέσεις, μπορεί να επηρεάσει βαθιά την ανάπτυξη της προσωπικότητας. Δεν αποτελεί όμως τη μοναδική εξήγηση. Στην πορεία κάθε ανθρώπου συνυπάρχουν η ιδιοσυγκρασία, η κληρονομικότητα, οι σχέσεις προσκόλλησης, η οικογενειακή και κοινωνική πραγματικότητα, αλλά και οι προσωπικές εμπειρίες ζωής.

Συχνά πίσω από την οργή, την ανάγκη ελέγχου, την αποφυγή, την υπεροψία, την εξάρτηση ή την παρορμητικότητα υπάρχει ένα ευάλωτο κομμάτι που προσπαθεί να προστατευθεί. Η θεραπεία δεν καλείται να καταδικάσει αυτές τις άμυνες, αλλά να κατανοήσει την ιστορία τους και να βοηθήσει τον άνθρωπο να αποκτήσει νέους, πιο ελεύθερους και πιο δημιουργικούς τρόπους να υπάρχει.

Η συμβολή της Ψυχοδυναμικής και Εννεαγραμματικής Ψυχοθεραπείας

Η Ψυχοδυναμική και Εννεαγραμματική Ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει ουσιαστική βοήθεια στις δυσκολίες και στις διαταραχές προσωπικότητας, ανεξάρτητα από τον βαθμό κλινικής επιβάρυνσης. Απευθύνεται τόσο σε ανθρώπους που εμφανίζουν κυρίως χαρακτηριστικά χαρακτήρα —χωρίς έντονη ψυχοπαθολογία— όσο και σε περιπτώσεις όπου η δυσκολία είναι βαθύτερη, οι σχέσεις περισσότερο ασταθείς και η ψυχική οδύνη ή η λειτουργική έκπτωση σημαντικότερη.

Η Εννεαγραμματική Τυπολογία αποτελεί έναν πολύτιμο χάρτη κατανόησης της προσωπικότητας. Δεν είναι διάγνωση και δεν τοποθετεί τον άνθρωπο σε ένα κουτί. Αντίθετα, βοηθά να αναγνωρίσει το «κουτί» των συνηθισμένων του αντιδράσεων, των φόβων, των αμυνών και των ρόλων του, ώστε να αρχίσει σταδιακά να βγαίνει από αυτό.

Κάθε εννεαγραμματικός τύπος εκφράζει έναν ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος έχει μάθει να προστατεύεται, να ζητά αγάπη, να αντιμετωπίζει την απώλεια, να σχετίζεται και να ερμηνεύει τον κόσμο. Παράλληλα, φωτίζει όχι μόνο τις δυσκολίες και τις άμυνες, αλλά και τα χαρίσματα, τις δυνατότητες και την ιδιαίτερη εξελικτική πορεία του προσώπου.

Τα εννέα επίπεδα ανάπτυξης ή νοσηρότητας επιτρέπουν μια κλιμακωτή και εξατομικευμένη κατανόηση: από τις πιο ελεύθερες, δημιουργικές και ώριμες εκφράσεις ενός τύπου, έως τις πιο άκαμπτες, αγχώδεις και δυσπροσαρμοστικές μορφές του. Με αυτόν τον τρόπο, η θεραπεία δεν περιορίζεται σε μια διαγνωστική κατηγορία, αλλά λαμβάνει υπόψη το επίπεδο της εσωτερικής ελευθερίας, της αγωνίας, της αυτογνωσίας, της λειτουργικότητας και της ικανότητας για σχέση που διαθέτει ο συγκεκριμένος άνθρωπος.

Η Ψυχοδυναμική προσέγγιση διερευνά την ιδιαίτερη εσωτερική ιστορία του θεραπευόμενου: τις πρώιμες σχέσεις, τα τραύματα, τις ασυνείδητες συγκρούσεις, τις άμυνες, τις προβολές, τους φόβους και τις βαθύτερες ανάγκες που οργανώνουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπει τον εαυτό του και τους άλλους.

Μέσα από μια σταθερή και ασφαλή θεραπευτική σχέση, ο θεραπευόμενος μπορεί σταδιακά να κατανοήσει όχι μόνο «τι του συμβαίνει», αλλά και γιατί επαναλαμβάνει ορισμένες εμπειρίες. Μπορεί να αναγνωρίσει τι είναι βαθιά δικό του και τι υιοθετήθηκε κάποτε ως τρόπος επιβίωσης. Έτσι, η θεραπευτική διαδικασία γίνεται μια πορεία από την ασυνείδητη επανάληψη προς τη συνειδητή επιλογή, από την άμυνα προς τη σχέση και από τον περιορισμό προς μεγαλύτερη εσωτερική ελευθερία.

Η ψυχοθεραπεία ως δρόμος ωρίμασης

Οι διαταραχές προσωπικότητας συχνά χρειάζονται χρόνο, σταθερότητα και μια ουσιαστική θεραπευτική σχέση. Η αλλαγή δεν είναι πάντα εύκολη, επειδή τα μοτίβα αυτά έχουν εγκατασταθεί βαθιά και συχνά βιώνονται από το ίδιο το άτομο ως «ο μόνος τρόπος να είμαι».

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο:

• να αναγνωρίσει τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις σχέσεις και στη συμπεριφορά του,
• να συνδεθεί με τα συναισθήματα και τις ανάγκες που κρύβονται πίσω από τις άμυνες,
• να επεξεργαστεί τραυματικές εμπειρίες με ασφάλεια,
• να αναπτύξει ενσυναίσθηση, συναισθηματική ρύθμιση και πιο σταθερή αίσθηση του εαυτού,
• να δημιουργήσει σχέσεις με περισσότερη αλήθεια, αμοιβαιότητα και όρια.

Η Γιουνγκιανή και Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν ιδιαίτερα γόνιμο χώρο για την κατανόηση των ασυνείδητων συγκρούσεων, των προβολών, των ονείρων, των εσωτερικών μορφών και των τραυματικών δεσμών που επηρεάζουν τη ζωή του ανθρώπου. Δεν περιορίζεται μόνο στη μείωση των συμπτωμάτων, αλλά αποβλέπει και στην πορεία της εξατομίκευσης: στη βαθμιαία συνάντηση με έναν πιο αληθινό, πιο ενιαίο και πιο ώριμο εαυτό.

Από την απόδοση ευθύνης στην προσωπική ευθύνη

Ένα δύσκολο αλλά καθοριστικό βήμα είναι η μετάβαση από τη διαρκή απόδοση της ευθύνης αποκλειστικά στους άλλους προς την ανάληψη της προσωπικής ευθύνης. Αυτό δεν σημαίνει ενοχοποίηση ούτε άρνηση των πραγματικών τραυμάτων, αδικιών ή απωλειών που έχει βιώσει κάποιος.

Σημαίνει να αρχίζει κανείς να αναρωτιέται: «Πώς συμμετέχω, χωρίς να το θέλω, σε αυτό που επαναλαμβάνεται στη ζωή μου; Τι μπορώ να αλλάξω; Πώς μπορώ να φροντίσω τον εαυτό μου χωρίς να αναζητώ διαρκώς έναν σωτήρα ή να εγκλωβίζομαι στους ρόλους του θύματος και του θύτη;»

Η ανάληψη ευθύνης ανοίγει τον δρόμο για τη συναισθηματική ανάπτυξη, για πιο συνειδητές επιλογές και για μια σχέση με τον εαυτό και τους άλλους που δεν καθορίζεται πια μόνο από τον φόβο, την άμυνα ή την ανάγκη επιβεβαίωσης.

Το Μονοπάτι για την Ενθύμηση της Ολοκληρίας

Στο πλαίσιο του «Μονοπατιού για την Ενθύμηση της Ολοκληρίας», η θεραπεία νοείται ως μια πορεία όχι προς τη δημιουργία ενός άλλου εαυτού, αλλά προς την ενθύμηση και την επανασύνδεση με την εσωτερική ολοκληρία που έχει συχνά καλυφθεί από τραύματα, ρόλους, άμυνες και παλιές προσαρμογές.

Η προσέγγιση αυτή αξιοποιεί την ψυχοθεραπευτική σχέση, τη Γιουνγκιανή και Ψυχοδυναμική κατανόηση, τη διερεύνηση του τραυματικού υλικού και βιωματικές, σωματικά προσανατολισμένες πρακτικές. Η Ολοτροπική Αναπνοή μπορεί, όπου ενδείκνυται και μέσα σε κατάλληλο, ασφαλές και θεραπευτικά πλαισιωμένο περιβάλλον, να λειτουργήσει συμπληρωματικά ως βιωματική διερεύνηση. Δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη ψυχιατρική ή ψυχοθεραπευτική αξιολόγηση, ιδίως σε περιπτώσεις σοβαρής απορρύθμισης ή αυξημένου κινδύνου.

Η θεραπεία των διαταραχών προσωπικότητας είναι απαιτητική, αλλά μπορεί να γίνει μια βαθιά πορεία ωρίμασης. Όταν ο άνθρωπος συνδεθεί με την προσωπική του ιστορία, αναγνωρίσει τα τραύματα και τις άμυνές του και βρει έναν πιο αληθινό τρόπο να σχετίζεται, ανοίγει ο δρόμος για περισσότερη ελευθερία, πληρότητα, νόημα και δημιουργική συμμετοχή στη ζωή.

Το παρόν κείμενο είναι ενημερωτικό και δεν υποκαθιστά την κλινική αξιολόγηση. Η διάγνωση και η θεραπευτική κατεύθυνση χρειάζονται εξατομικευμένη συνεργασία με ειδικό ψυχικής υγείας.